Bir önceki yazımda etkili bir öğrenmenin gerçekleşebilmesi için öğrencilerin (kullanıcıların) bilgiyi yapılandırmaları, kendilerine göre yorumlamaları, paylaşmaları ve bu bilgi üzerinde düşünüce ve kavram geliştirmeleri gerektiğinden bahsetmiştim. Bu şekil bir öğrenmenin sanal ortamlarda (online) gerçekleşebilmesi için öğrencilerin kendilerine sunulan içerikle, diğer öğrencilerle (kullanıcılar) ve öğretmenle karşılıklı iletişime dayanan bir etkileşim kurmaları gerekmektedir. Bu yazımda da sanal öğrenme ortamlarında etkileşimin nasıl ve ne şekilde gerçekleştiğine değineceğim.

Etkileşimin net ve açık bir tanımı yapmak her ne kadar zor olsada, bu kavramı basit bir ifadeyle; iki ve ya daha fazla parti arasında karşılıklı paylaşıma dayanan bir iletişim süreci olarak tanımlayabiliriz. Öğrenme odaklı etkileşim; öğrenci ve içinde bulunduğu öğrenme ortamı arasında gerçekleşir. Bu noktadan hareketle etkileşimin amacının belirlenen öğrenme hedefi doğrultusunda öğrencide davranış ve tutum değişikliği sağlamak olduğunu söyleyebiliriz.

Sanal eğitim ortamlarında, öğrencinin ihtiyaçlarına, kursun tasarımına, teknolojik imkanlara göre farkılı etkileşim yöntemleri kullanılmaktadır. Holmes’a göre (1995) öğrenci ve öğrenme ortamı arasındaki etkileşimi sağlayan elementler (içerik sunumu, navigasyon, arayüz tasarımı, sorular vs) kullanıcıya; keşfetme, bulma, işbirliği ve iletişim imkanları sağlamalıdır. Yine Holmes’a göre (1995) iyi tasarlanmış bir etkileşim, kullanıcısının altyapısının bilmeli ve kullanıcının algılayabileceği terim ve ibareleri kullanmalıdır. Ayırca kullanıcısının mevcut durumunu da göz önünde bulundurmalıdır.

Holmes’ın tespitlerine göre 3 temel unsur açığa çıkmaktadır.

• Birincisi; Kullanıcı uygulamayı (programı) kontrol edebilmeli ve uygulama katılımcı olmalı.
• İkinci olarak; kullanıcıya belli bir kullanım özğürlüğü sunulmalı.
• Son olarak ta, uygulama analizi yapılmış ve özellikleri tespit edilmiş bir kitleye hitap etmelidir.

Bu unsurları göz önüne alarak şunu diyebiliriz ki; etkili öğrenmenin temel şartlarından biri öğrencinin (kullanıcının) aktif olarak öğrenme sürecine katılımının sağlanmasıdır.

İnternet aracılığı ile sunulan öğrenme ortamlarında etkileşimin nasıl ve ne şekilde gerçekleştiğini irdelemeden önce mevcut etkileşim yöntemlerinin neler olduğuna değinelim.

Etkileşim Yöntemleri

Moore (1996) öğrenme ortamlarında gerçekleşen 3 çeşit etkileşim yöntemi tanımlamıştır. Bunlar;

• Öğrenci-İçerik Etkileşimi: Öğrenme; öğrencilerin karşılaştıkları bilgi ve fikirler (içerik) hakkında kendi kendine söyleşide bulunması ve bildikleri ile örtüştürmesi sonucu gerçekleşir. Bunun en basit örneği; kütüphanede tek başına kitap okuyan bir öğrencinin hem kendi içinde hem de okuduğu kitapla kurduğu etkileşim olabilir.

• Öğrenci-Öğretmen Etkileşimi: Öğrenme; öğretmenin, kendi bilgi ve deneyimlerini öğrenciye aktarması ile gerçekleşir. Günümüzde de ilkokuldan üniversiteye kadar en yaygın kulanılan yöntemlerden biridir.

• Öğrenci-Öğrenci Etkileşimi: Öğrenme; gerçek ya da sanal ortamlarda öğrencilerin fikirleri paylaşarak ve problemleri tartışarak birbirilerine yardım etmesi biçiminde gerçekleşir. Bu yöntem diğer yöntemler içinde en az kullanılan fakat online eğitimde, tartışma ve e-mail grupları, sanal forumların kullanılmasıyla yaygınlaşması en muhtemel etkileşim yöntemlerinden biridir.

Öğrenci-Arayüz Etkileşimi

Hillman, Willis, ve Gunawardena (1994) Moore’ın tanımladığı 3 tip etkileşim yöntemine ek olarak online eğitimin yaygın olarak kullanılmaya başlanmasıyla beraber dördüncü bir etkileşim yöntemi tanımlamışlardır ; Öğrenci-arayüz etkileşimi.

Bu yöntemde; öğrencinin bilgiye ulaşması, öğrenmeye katılması, diğer öğrenci ve öğretmenlerle iletişime geçmesi programın arayüzü ile kurduğu etkileşim sayesinde gerçekleşmektedir.

Birçok durumda sanal topluluklar olsun ya da olmasın kullanıcı bağımsız olarak bilgisayar başında tek başınadır ve bu nedenle etkileşimim seviyesi öğrenme ortamının etkililiğini ve verimliliğini belirleyecektir. Bu nedenle etkileşimi artık basit bir tıklama ya da menü seçimini ile sınırlandıramayız. Online öğrenme ortamları, nomal web sitelerinin aksine daha fazla ve daha sofistike bir etkileşim gerektirirler. Yeni bilgi ve becerilerin kazandırılması için, temel düzeyde bir etkileşim yetersiz kalabilir.

Arayüz vasıtasıyla sunulan içerikle öğrencinin öğrenme odaklı bir etkileşim kurabilmesi için tasarımcı değil öğrenci, içerik adım ve sıralarını belirlemeli ve daha da önemlisi programda neyi araması gerektiğini bilmelidir. Etkileşim; öğrencinin içeriği keşfedebilmesi için, katılımcı ve motive edici olmalıdır.

Yapısalcılık yaklaşımına göre öğrenme; öğrenciler yeni bilgi ve tutumlara anlam verebildikleri ve bu bilgi ve tutumları çeşitli aktivitelerle uygulayabildikleri zaman gerçekleşir. Bu aktiviteleri; öğrencilerin yeni bilgiyi algıladıkları anda bunu kendi cümleleri ile özetleyebilmeleri, kavramlar arasındaki bağlantıyı şekil ve diyagramlarla çizebilmeleri, var olan kavramlardan sonuç çıkarabilmeleri ve çıkarılan bu sonuçları yine kendi cümleleri ile ifade edebilmeleri olarak örneklendirebiliriz. Buna göre ideal etkileşimli öğrenme ortamları, sanal ortamda öğrencilerin böyle aktivitelerde bulunabildikleri ve geri bildirim alabildikleri ortamlar olacaktır. Dolayısıyla sanal ortamda, öğrencilerin sadece tıklamanın ötesinde aktif olarak öğrenmeye katılmaları, öğrenme odaklı bir etkileşim sağlayacaktır.

Etkileşimin Rolü

Öğrenme tanımı sadece sunulan bir obje ya da matryalle iletişim kurmanın ötesine geçerek, bilgi ve tutum kazanma olarak yeni bir boyut kazanmıştır. Bu noktadan hareketle etkileşimin öğrenmeyi simule etmek başta olmak üzere birçok roller üstlendiğini söyleyebilriz. Bu rolleri;

• Öğrencinin dikkatini çekme,
• Öğrencinin ilgisini belli bir seviyede tutma,
• Bilgiyi yeni uygulamalara transfer etme,
• Bilginin kalıcılığını sağlama,
• Bilgiyi davranış ve tutumlara yanstıma olarak özetleyebiliriz.

Etkili bir öğrenme, öğrenci hem eğlendiği hem de öğrenmeye aktif olarak katılığı zaman gerçekleşir. Bu noktada etkileşim anahtar bir rol oynamaktadır. Çünkü öğrenciler otoriyeyi temsil eden bir figurden pasif bir şekilde bilgi almaktan hoşlanmamaktadır.

Öğrenme odaklı bir etkileşimin gerçekleşebilmesi için gereken usurları şöyle özetleyebiliriz.

• Öğrenci odaklı içerik sunumu: Etkili bir öğrenmenin gerçekleşebilmesi için program içeriğinin belirlenen hedef kitleye göre hazırlanmış olması gerekir. Sunulan metin, öğrenciler göz önünde bulundurularak hazırlanmalıdır. Örneğin işletme yöneticilerine yönelik hazırlanan bir metin daha çok işletme son sınıf öğrencilerine hitap ediyorsa asıl hedef kitlenin ilgisini kaybetmek kaçınılmazdır.

• Gerçek hayatla bağlantılı değerlendirme: Etkili online eğitim programları öğrenciye simüle edilmiş düşünceler ve gerçek hayattan örnekler sunarak soyut kavramların öğrencinin kafasında canlanmasına yol açar. Bu nedenle sadece tekrar niteliği taşıyan değerlendirme soruları özellikle de yetişkin öğrenenler için pek bir fayda sağlamayacaktır. Bu tip bir değerlendirme kullanıcının bilgiyi kalıcı hale getirmesine ya da günlük iş alışkanlıklarını değiştirmesine imkan vermez. İyi hazırlanmış sorular, öğrencinin yeni öğrendiği bilgilerle iş hayatındaki uygulamalar arasında bağlantı kurmasını sağlamalıdır. Örneğin yine yöneticilere yönelik tasarlanmış, iş dünyasında etkili karar verme eğitim programında, öğrencilere zor bir karar verme anında neler yaptıkları ve bu kararı nasıl uygulamaya soktuklarına yönelik sorular sorulabilir.

• Multimedia kullanımı; Birçok online eğitim programında öğrenciler botunlara tıklayarak ya da imleci hareket ettirerek içerikteki bilgiye ulaşırlar. Bazı öğrenciler sunulan metnin yanında bilgiyi daha iyi kavrayabilmek için ses, animasyon, video, resim ya da imaj gibi multimedia elemetlerine ihtiyaç duyabilir. Bu multimedia elementlerinin amacı bir anda bir çok duyuyu harekete geçirerek öğrenmeyi sağlamaktır. Bu elemetlerin kullanımı öğrenciye aktif olarak öğrenmeye katılımı sağlama hissini verebilmektedir. Örneğin kullanıcının bir diyagrama tıkladığında yeni bir bilgiye ulaşabilmesi, konu ile bağlantılı bir video izleyebilmesi ya da metin ile beraber sesli dinleme imkanının öğrenciye sunulması çok yönlü bir etkileşim sağlamakta bu da kullanıcının o bilgiyi hatırlamasına yardımcı olabilmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta; bu elementerin öğrenme amaçlı kullanılması gerektiğidir. Multimedia elementleri bilgiyi perçinleştirme yerine sadece görüntü estetiği sağlama ya da öğrenciyi saşırtma amaçlı kullanılırsa öğrenme odaklı bir etkileşimin varlığından söz edilemez.

• İşbirliği ve paylaşım sağlama: Öğrenme odaklı bir etkileşimin varlığından söz edebilmek için yukarıdaki unsurların yanısıra, öğrencinin diğer öğrencilerle ve öğretmenle iletişiminin sağlandığı bir ortamın da var olması gerekmektedir.Genelde online eğitim deyince kafamızda izole edilmiş bir ortamda bilgisayar başında oturan bir öğrenci figürü canlanmaktadır. Her ne kadar bu doğru olsa da teknolojideki ilerlemelere beraber artık öğrencilerin diğer öğrenciler ve öğretmenlerle etkileşim kurabilmeleri, senkron (eş zamanlı) ya da asenkron (sonradan) olarak sağlanabilmektedir. Böylece birçok öğrenci birbirine bağlanabilmekte, fikir ve düşüncelerini sanal ortamda paylaşabilmektedirler. Yine yöneticiler için hazırlanan etkili karar verme programını örnek gösterecek olursak, bir yönetici başka bir yöneticiyi karar verme sürecine davet edebilmekte, o ana kadar yaptığı çalışmaları diğer yöneticilerin bilgisine sunabilmekte, öneri ve yorumları paylaşabilmektedir. Bu tip bir etkileşim kişileri birbirine bağlamakta ve birlikte öğrenen topluluklar yaratmaktadır.

Özetle; Online eğitimin sınırlılıklarına rağmen inanılmaz öğrenme imkanları sunduğu kaçınılmaz bir gerçektir. Bunula beraber online eğitimde başarının sırrı içeriğin sunulmasında değil bu içeriğin hangi yöntemlerle sunulduğunda yatmaktadır. Bu nedenle başarılı sanal öğrenme ortamlarının hazırlanabilmesi için öğrenciye (kullanıcı) bir çok unsurla (içerike, arayüz, diğer öğrenciler ve öğretmenler) etkileşime geçebilme imkanı sunulmalıdır.

Etkileşimli alıştırma ve simulasyon yöntemleriyle hazırlanmış online eğitim sitelerine örnekler;

• Employee training in the agriculture industry (Ziraat endüstrisinde çalışanlara yönelik eğitim programı)

Ziraat öğrencileri için hazırlanmış olan bu sitede; simulasyon yöntemi kullanılarak öğrencilerden çiftçi rölüne bürünmeleri istenir. Öğrenme hedefi; çevreye en az etki edecek şekilde en yüksek karla ürün yetiştirmektir. Öğrenciler farklı zamanlarda, gübreleme yöntemiyle ürünlerin büyümesini etkilemektedirler. Bu simulasyonun sonunda, öğrencilere çiftliğin ne kadar kar yaptığına ve çevreye ne kadar etki etttiğine dair geribildirim verilir.

• Illusionworks (İlüzyon çalışmaları) Psikoloji disiplini için hazırlanmış olan bu sitede öğrenciler sunulan bulmacaları ve 3 boyutlu animasyonları harekete geçirmek ve yönetmek suretiyle materyalle etkileşimde bulunmaktadırlar.

• The STELLA food chain (STELLA gıda zinciri) Macromedia Flash kullanılarak sunulan bu simülasyon çalışmasında, öğrencilerden belirleyici rolü oynayarak çevresel kararların sonuçlarını gözlemlemeleri, bu sonuçlara göre öneriler geliştirmeleri ve bir değerlendirme raporu hazırlamaları beklenmektedir.

• Mission to Mars (Görevimiz Mars)

• sınıf fizik öğrencileri için hazırlanan bu sitede simülasyonlar, açık uçlu sorular ve anında feedback yöntemleri ile sunulmaktadır. Bu yöntemlerle öğrencilerin renk ve ışık ile ilgili mevcut algılarını yeniden gözden geçirmeleri sağlanmakta ve yeni kazandıkları algıları mevcut uzay bilim araştırmaları için uygulamaları beklenmektedir. Bu sitede ayrıca; diğer öğrencilerle etkileşimi sağlayan sanal mesaj tahtaları da yer almaktadır.

Kaynaklar :

Francis, Laura (2001). Expect More From E-Learning. Learning Circuits.
http://www.learningcircuits.org/2001/sep2001/elearn.html

Hillman, D. C., Willis, D. J., & Gunawardena, C. N. (1994). Learner-interface interaction in distance education: An extension of contemporary models and strategies for practitioners.

The American Journal of Distance Education, 8(2).
http://www.ajde.com/Contents/vol8_2.htm

Holmes, M. (1995). Interactivity primer: Exploring the essence of good interactivity. http://www.multimediator.com/publications/write014.shtml

Moore, M. G. (1996). Three types of interaction. The American Journal of Distance Education, 3(2).
http://www.ajde.com/Contents/vol3_2.htm#editorial

Palloff, R. M. and Pratt, K. (2001). Lessons from the cbyerspace classroom: The realities of online teaching. San Francisco: Jossey-Bass.
Linkler
Employee training in the agriculture industry http://hadm.sph.sc.edu/COURSES/ECON/Tutorials.html

Illusionworks http://psylux.psych.tudresden.de/i1/kaw/diverses%20Material/www.illusionworks.com/

The STELLA food chain
http://www.iseesystems.com/

Mission to Mars
http://209.170.250.48/NOVA/

Yazar: Berrin Karabeyaz